Сяргей Богдан

Пэрспэктывы беларускага нацыяналізму ў Эўразьвязе

2009-04-01T21:23:32Z

Новай правакацыяй супраць беларускага нацыяналізму стаў чарговы праект літвінаў-паганцаў. На маю прапанову ім - не прымазвацца да беларускага руху, бо іх праект накіраваны супраць беларушчыны, - яны адказалі бруднай кампаніяй хлусьні і ніяк не абгрунтоўваных імі абвінавачаньняў супраць мяне ў Сеціве. Тым самым яны толькі пацьвердзілі сэктанцкі характар свайго руху і яго невысокі інтэлектуальны ўзровень. Бо інакш я не магу патлумачыць тое, як гэтыя людзі апэруюць катэгорыямі і высокімі словамі ды надта любяць абвінавачваць, не дэманструючы доказаў. Асабліва ўражвае гатовасьць гуляцца з сымболікай ды паняткамі нацыстаў - свастыка, "жыцьцёвы прастор" (гэты панятак мае ўжо ясны сэнс ва ўсім сьвеце, і ён зьвязаны з нацыстамі), ідэі супольнай крыві (ён яе таксама абвяшчае сымбалічнай, але калі ідзецца сапраўды пра сымбалічнае атаесамленьне, дык усё адно гэта ідэнтычнасьць на ўзроўні родаплемяннога ладу), мілітарызм і рэваншызм...

У зьвязку з тым, варта праясьніць маю пазыцыю па Беларусі і Эўразьвязе, выказаную ў папярэднім даўнім пасьце, зь якога паганцы любяць цытаваць невялічкі фрагмэнт-разважаньне.

1) Я ня ёсьць абсалютовым прыхільнікам уступленьня Беларусі ў ЭЗ. Я хутчэй прымаю гэта як стратэгічна прымальнае выйсьце ў цяперашняй сытуацыі. На тое ёсьць шмат прычынаў, згадаю дзьве:

а) беларускія палітычныя эліты на сёньня гатовыя кіраваць краінай толькі ў мадальнасьці ІІІ сьвету - то бок як сваёй маёмасьцю. вынікам будзе стварэньне ў Беларусі вялікага калгасу, у лепшым выпадку, альбо канцлягеру - у горшым. У любым разе, справа скончыцца дэградацыяй краю да роўня Альбаніі, калі не Батсваны.

б) на дадзены момант надзейна адрэзанымі ад Беларусі апынуліся значныя для беларускай культуры і ідэнтычнасьці мясьціны - Беласточчына, Віленшчына, Дзьвіншчына. Яны ізаляваныя ад беларускага (нават культурнага кантэксту) нашмат мацней, чым нават Смаленшчына (якое дачыненьне мае Цьвер да беларускага этнічнага абшару, зразумець немагчыма). У зьвязку з тым, уступ у ЭЗ дазволіць беларусам прынамсі мець кантакт з адрэзанымі кавалкамі гістарычнай тэрыторыі.

2. Што адбудзецца зь беларускай нацыяй пасьля ўступу ў ЭЗ?
Яна будзе разьвівацца ў рамках іншага палітычнага ўтварэньня ва ўмовах, якія будуць верагодна ня горшымі, чым у цяперашняй крэольскай дзяржаве. Зважаючы на агульны сумны беларускі досьвед пабудовы асобнай дзяржавы, цалкам магчыма, што нацыянальная арганізацыя па-за рамкамі асобнай дзяржавы будзе больш пасьпяховай. Пра мажлівасьць таго сьведчаць прыклады баскаў, каталёнцаў, косаўцаў і шатляндцаў. Такім чынам, беларуская нацыя зможа карыстацца большым стратэгічным полем для манэўра ў межах ЭЗ (і як зазначалася мець прынамсі кантакт з той самай Беласточчынай Віленшчынай і г.д.), што само па сабе падаецца больш пэрспэктыўным, чым ідэя перакраіць межы ў Эўропе (праўда, чамусьці паганцы гавораць ТОЛЬКІ пра ўсходнія, расейскія межы). Няма сэнсу перакройваць дзяржаўныя межы, калі сьвет пачынае існаваць у рамках інакшых палітычных адзінак, а дзяржава як такая адступае на задні плян.

Карацей, нацыя можа пасьпяхова разьвівацца ня толькі праз фармаваньне ўласнай дзяржавы. Нацыя можа пасьпяхова дасягнуць многіх мэтаў свайго нацыянальнага разьвіцьця, дзеючы ў прыватнасьці ў рамках шматнацыянальных дзяржаў (сэрбы і армяне ў дамадэрнай Асманскай Імпэрыі, ірляндцы ды шатляндцы ў Брытанскай імпэрыі). Няма прычынаў, чаму гэта ня можа быць так зь беларусамі ў рамках ЭЗ.

3. І напрыканцы варта сказаць пра наіўнасьць літвінапаганцаў. Па-першае, прапагандаваны імі традыцыяналізм ёсьць толькі адной складовай часткай нацыяналізму, яны ж бяруць гэты адзін кампанэнт і гіпэртрафавана разьдзьмуваюць яго. Па-другое, яны маюць вельмі наіўнае і фантастычнае ўяўленьне пра гісторыю і цяпершчыну. Яны ўздымаюць на сьцягах рэшткі паганства, якое заўсёды заставалася ў Беларусі на сапраўды прымітыўным роўні - імклівы культурны рост пачаўся толькі з прыходам хрысьціянства. Абвяшчаюць ВКЛ паганскай імпэрыяй - у чым толькі яно палягала, калі самое Княства расло і ўмацоўвалася неаддзельна ад хрысьціянізацыі ягоных земляў? Кажуць пра штучнасьць беларускае мовы і нацыі - але ў гэтым сэнсе ўсе мовы і нацыі штучныя ды паўсталі разам з мадэрнасьцю.Новая ліцьвінска-паганская будзе прынамсі такой жа штучнай... Але яе ня будзе, вынікам спробаў яе "стварэньня" будзе толькі раскол беларускай нацыі.
Урэшце, нярэдка на спробы апанэнтаў дамагчыся тлумачэньняў паганцы адказваюць, што пэўныя рэчы ня могуць быць нават выслаўленымі, выказанымі ў словах. Ня буду нагадваць, што такая спасылка заўжды ёсьць першай прычынай, каб западозрыць шарлятанства.

То бок, як слушна заўважыў адзін калега, мы маем справу з так званымі "ралевікамі"-крывічамі. Бяда толькі, што яны хочуць накінуць гэтую сваю ролевую гульню ўсёй краіне. Тым самым паганцы спрыяюць працэсам русыфікацыі і зьнішчэньня беларускай культуры, якія працягваюцца. Нагадаю, што пры ўсіх прэтэнзіях на мэсіянства і глябальнасьць ніводзін прадстаўнік паганцаў з тых, што засьвяціліся ў нэце падчас дыскусіі, пакуль не прадэманстраваў нават прыстойнага валоданьня белмовай, ня кажучы ўжо пра зграбнае абгрунтаваньне сваёй ідэалёгіі...

Спэцыяльна для паганцаў, якія замест аргумэнтаў кажуць, што я ня маю манапольнага права гаварыць ад імя беларускага народа. Ніколі на такое права не замахваўся і не хачу. Усё казанае мной - мая прыватная думка, якую я спрабую абгрунтоўваць і прапаную на разгляд астатнім.
Цікава, што самі паганцы фактычна лічаць сябе не падлеглымі крытыцы - бо любыя яе праявы абвяшчаюць непрафэсыяналізмам. У чым непрафэсыяналізм - што цытаваныя мною вашы тэксты не былі выстаўленыя вамі на рэклямаваны вамі ж сайт? Ці тое, што я ўказаў на вашыя запазычаньні і гульні з адной сумна вядомай ідэалёгіяй ці на захапленьне мілітарызмам? Я - мірны беларус, які верыць у спакойную сілу, якой мы павінны адказваць на любы замах на нашы інтарэсы. Вы прапагандуеце мілітарысцкае шаленства і рэваншызм, размахваньне зброяй, уласьцівае малалеткам.

Мара кожнага Гітлера або Беларусь - ідэальная краіна для дыктатуры

2008-07-16T13:22:46Z

Стаўленьне беларускага народу да дзяржавы мае рысы паталёгіі. Беларусы - самы дзяржаўніцкі народ, які я калі-небудзь бачыў. Яны выконваюць усе нават самыя тупыя загады і пастановы, супрацоўнічаюць з усімі органамі і лічаць дзяржаву выратавальніцай. Дзяржаве даруецца ўсё. На дзяржаву ўскладаюцца ўсе надзеі. І няважна чыя гэта дзяржава - нямецкая, расейская, польская ці беларуская. Гэта абсалютны ідал.

Гэта - пазыцыя і прыхільнікаў цяперашняга прэзыдэнта, і яго праціўнікаў (тыя праўда вераць у прыход нейкай іншай сваёй дзяржавы, якая ўсё і вырашыць на іх апазыцыйны, правільны, "сапраўды беларускі" кшталт).

Пры гэтым у беларусаў, бадай не было станоўчага досьведу разьвіцьця ў рамках якой-небудзь дзяржавы. Беларускі народ пераходзіў з рук адной дыктатуры ў рукі другой - Расея-Польшча-Нямеччына-Расея-РБ. То бок на гэтым тле варта было б чакаць анархічнасьці, кпінаў і грэблівасьці ў дачыненьні да дзяржаўных органаў.

Але не! Сучасная беларуская дзяржава і надалей можа спадзявацца на вернасьць сваіх падданых, і неадступнасьць сваіх чыноўнікаў. Вось жа цуд, беззаконьні чыніць па загадзе будуць, але хабарніцтва як масавай зьявы няма. А між тым менавіта карупцыя і хабарніцтва пашырае межы свабоды ва ўмовах дыктатуры! Колькі разоў ва ўмовах поўнай нявыкруткі, калі здаецца нічога ня зробіш з бесчалавечнымі законамі ў Іране мяне ратавала колькі купюраў. Але для беларусаў хабар - гэта нешта на мяжы наркагандлю. Ніколі мне не даводзілася ў Беларусі даваць яго - бо надта ж вернападданьніцкія вочы зіхацяць заўсёды з процілеглага боку.

Прытым дзяржава (то бок на дадзены момант тыя самыя "прыдзяржаўленыя беларусы", таму зараз ужо нічога на чужынцаў ня сьпішаш!) робіць зь беларусамі што хоча - можа ператварыць усіх у клоўнаў, навесіўшы шутаўскія флікеры, можа паслаць у кожную кватэру па міліцыянце, каб распытаць КОЖНАГА грамадзяніна, дзе ён спаў у такую-то ноч, можа запатрабаваць зьняць спадарожнікавую антэну і кандыцыянэр, можа... усё можа. Адное, што базавых функцыяў любое дзяржавы - беларуская дзяржава (як і іншыя дзяржавы, шўто гаспадарылі на беларускай зямлі пасьля сярэдневечча) не выконвае. Я маю на ўвазе найпершую мэту арганізацыі любога грамадзтва ў рамках дзяржавы - забесьпячэньне інтарэсаў яго чальцоў, грамадзянаў.

Беларусам аднак гэта не здаецца нечым адмоўным, нечым, што вымагае зьменаў. Яны актыўна калябаруюць зь дзяржавай і нават асабліва зь яе не кпяць. Яны яе ўспрымаюць усур'ёз, яны яе баяцца больш чым Пана Бога і яны яе слухаюцца больш чым бацькоў.

Пару тыдняў таму размаўлялі з чачэнскім паэтам Бісултанавым пра тое, што а можа чачэны непрыстасаваныя да існаваньня ва ўмовах дзяржавы наагул. Мо ім патрэбная нейкая іншая форма палітычнай арганізацыя грамадзтва. Бо дагэтуль чачэны толькі пасьпяхова руйнавалі дзяржаўныя структуры, у тым ліку свае ў 1996-1999, а бо ператваралі дзяржаву ў нешта хаатычна-кумаўское.

Дык вось я і думаю, а мо і беларусы ня здольныя стварыць нармалёвую дзяржаву. Бо гледзячы па іх падтрымцы спачатку замежных дыктатураў (ад Пілсудзкага да Сталіна), а пасьля пабудовы ўласнай роднай дзяржавы ў такім жа духу, мо ім таксама больш уласьцівыя іншыя формы палітычнай арганізацыі.
Бо стаўленьне сярэднестатыстычнага беларуса да ўлады і дзяржавы робіць яго ідэальнай кандыдатурай на пасаду наглядчыка ў турме ці канцлягеры. Гэтае бяздумнае выкананьне любых загадаў, нават калі выканаўца ня мае ад таго аніякай выгады - гэта мара любога дыктатара...

Я не анархіст, але здольнасьць маіх суродзічаў ператвараць любое месца ў канцлягер мяне непакоіць. Бо прымушае падазраць, што наступны ўрад пасьля Лукашэнкі будзе чыніць тое самае, толькі пад іншымі сьцягамі.

Таму мо нам і сапраўды лепш уступіць у Эўразьвяз. Бо інтэлектуальных рэсурсаў і волі зьдзейсьніць уласную свабоду нам бракуе. А так хоць Брусэль абароніць беларусаў ад іх саміх...

bohdan_s @ 2008-07-16T14:28:00

2008-07-16T12:34:11Z

Зьмяшчаючы тут знак "Белага легіёну" я выражаю

САЛІДАРНАСЬЦЬ З ЗЬНЯВОЛЕНЫМІ ПАТРЫЁТАМІ.

Свабоду зьняволеным колішнім чальцам "Белага легіёну"!

Наркамаўка супраць Вікіпэдыі або Непісьменнасьць як стандарт

2008-05-23T15:06:24Z

Гісторыя наконт расколу Вікіпэдыі і выцясьненьня клясычнай вэрсіі добра вядомая. Сэнс у існаваньні дзьвюх вэрсіяў я магу сабе неяк уявіць. Сапраўды, дзьве Вікі па-беларуску лепш, чым адна, у два разы больш нашай мовы! Ды і момант канкурэнцыі мо дадаў бы якасьці.

Але чым больш я паглядаю на наркамаўскую Вікі, дык усё менш разумею, што гэта?! Яны спрытна вырваліся за 10-тысячную рысу толькі-толькі выкінуўшы за борт тарашкевічных братоў. Ну да ладна, праехалі ўжо тое. Мне цікавы вынік. Вось я дзівіўся спачатку, як жа файна спрацавалі, раз і 10 000!

Але калі пачаў разьбірацца, дык вынік працы наркамаўскай-акадэмічнай каманды мяне мякка кажучы шакаваў.

Па-першае, мноства наркамаўскіх артыкулаў-прывідаў - з 1-2-3 сказаў. Не, я вядома ведаю, што многія моўныя каманды Вікі займаюцца такой самай імітацыяй, каб "набраць вагі" - чытаю часам пэрсыдзкую, таджыцкую і турэцкую ды іншыя Вікі. Там такога поўна.

Але ці варта было дзеля таго развальваць першапачатковы праект і так адасабляцца ад тарашкевічнага праекту? Справа ў тым, што на сёньня наркамаўская каманда лічыць відаць ніжэй сваёй годнасьці ўзяць добры матэрыял з тарашкевічнай Вікі. Гэта ўжо мне нейкае сэктанцтва нагадвае. Ну слухайце, гляджу я сёньня артыкул "Інданэзія" на тарашкевіцы - не ідэал, але інфармацыі зьмяшчае даволі шмат, старонкі дзьве тэксту.
А вось "Інданезія" на наркамаўцы. Герб сьцяг і АДЗІНЫ сказ "

Інданезія - краіна ў паўднёва-усходняй Азіі, якая размяшчаецца на астравах Малайскага архіпелага і заходняй частцы вострава Новая Гвінея. (Узята з "http://be.wikipedia.org/wiki/%D0%86%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D1%96%D1%8F")

Прычым артыкул гэты не пазначаны, як накід, не, наркамаўцы лічаць яго паўнавартасным! Няўжо так цяжка было ўзяць тарашкевічную інфармацыю і перарабіць, а не ганьбіць сябе і краіну такой хаўтурай?

Дык вось гэта падрывае ўсякую павагу і пазбаўляе ўсякай ахвоты шукаць інфармацыю па-наску! Такія вось артыкулы ні пра што. Гэтая гонка за лічбамі артыкулаў-прывідаў. Бо сутыкнуўшыся пару разоў з такім фальшаваньнем, чалавек ў прынцыпе ня будзе больш шукаць інфармацыю на беларускай акадэмічнай вікі, ці нават наагул па-беларуску. Які сэнс хадзіць па пустых наркамаўскіх сьцежках.

Здараюцца такія прывіды і на тарашкевічнай Вікі, але РЭДКА. вельмі рэдка. Ня ведаю ад чаго залежыць. Ці наркамаўцам гэтыя лічбы засьцяць вочы, ці што. У мяне такое ўражаньне часам, што акадэмічную і наркамаўскую вікі робяць людзі з абсалютна рознымі сьветапоглядамі, ці нават розныя народы. Нідзе так не відаць адрозьненьне паміж савецкай і несавецкай Беларусьсю, як у выніках працы дзьвюх беларускіх Вікі.

Другія артыкулы наркамаўскай Вікі таксама ўражваюць такімі глюкамі, што за галаву хапаесься. Галоўны ідэоляг наркамаўцаў Юры Тарасевіч блытана спрачаецца з Юліяй Панамарэнкай, якая каторы год вывучае матэматыку ў МГУ, пра матэматыку (комплексныя ці камплексныя лікі), выдаючы зь сябе эрудыта. Але выпраўляючы артыкул пра галісійцаў з ўкраінска-беларускай мяшанкі пасьлядоўна называе Пірэнейскую паўвыспу Пірынейскай.

Пра нявычытку артыкулаў пасьля белазару наркамаўцамі гаварыць і ня варта. Тэма даўняя і вядомая. Белазар файная рэч, але чалавечы мозг не заменіць (гл. Артыкулы пра розныя рэгіёны Расеі).

Дык якая выснова? Акадэмічна-наркамаўская Вікі стваралася зь велізарнымі амбіцыямі і вызначалася бязьмежнай пахвальбой і магіяй лічбаў. Але, на жаль, на справе праект на сёньня пусты. Ён дыскрэдытуе і саму акадэмічную Вікі і ідэю Вікіпэдыі як такую, ды і сам праект акадэмічна-наркамаўскага правапісу. Бо высьвятляецца, што рэальна за афіцыйным правапісам інтэлектуальны'х рэсурсаў няма. Толькі адміністрацыйныя.

Паўтаруся, я бачу добрае ў суіснаваньні двух варыянтаў правапісу на гэтым этапе. Але суіснаваньня няма. Ё хай сабе і загнаны ў кут уладамі, але дынамічны тарашкевічны праект і імітацыя немаведама чаго ў выглядзе наркамаўскага праекту.

А між тым тарашкевічная і наркамаўская Вікі маглі б цудоўна разьвівацца і супрацоўнічаць паміж сабой. Бо няма нічога лепш і прасьцей, як перарабіць артыкул з адной вэрсіі мовы ў іншую, ці прыязна спаборнічаць у тым, хто дасьць нацыі лепшую інфармацыю. Таму я, напрыклад, з прыемнасьцю выкарыстоўваю што магчыма з наркамаўскай Вікі. І таму мне прыкра, што людзі, якія наркамаўскай Вікі займаюцца, так легкадумна і безадказна ставяцца да праекту.

Вікіпэдыя - найважнейшы праект нашага нацыянальнага разьвіцьця ў сфэры лічбавых тэхналёгіяў. Гэта ня проста яшчэ адзін сайт для марнаваньня часу. Гэта інструмэнт атрымліваючы празь які інфармацыю беларусы змогуць ці ня змогуць разьвівацца ў сьвеце і адстойваць сябе.

За што загінуў 771 беларус або чым быў СССР?

2008-05-03T19:02:13Z

На гэтым тыдні аўганскія СМІ былі поўныя ўспамінаў і аналітыкі з нагоды 30-годдзя тамтэйшае рэвалюцыі і ўсталяваньня прасавецкага ўраду. Мяне аднак гэта пастаянна прымушала задумацца над рольлю савецкага ўмяшаньня ў розных краінах. Ніколі не падтрымліваў камуністаў нават з чыста рэлігійных перакананьняў, але не хачу і дэманізаваць іх. Чым былі Саветы для Аўганістана? А для Беларусі? Ці правільна мы зробім, калі скажам "нават адзін камуніст сярод нас гэта ўжо зашмат".

27 красавіка 1978 году адбылася рэвалюцыя ў Аўганістане, у выніку якой да ўлады прыйшла Народна-дэмакратычная партыя і пачалося паўстаньне рэлігійна арыентаваных і правых груповак. Як вядома скончылася ўсё грамадзянскай вайной з удзелам савецкага войска. Баронячы Красавіцкую (ці на аўганскі манэр Саўрскую) рэвалюцыю загінуў 771 беларус. Пры ўсёй вар'яцкасьці тамтэйшага рэжыму, яго апанэнты таксама былі далёка не анёламі. Іншага чакаць не выпадае ў краіне зь мінімальным узроўнем нават пачатковай асьветы.

Тым ня менш, на тым тле савецкая сыстэма, хай сабе і прынесеная туды на савецкіх штыхах, выглядае для мяне як бы гэта сказаць больш людзкай і справядлівай.

Часткова гэта прызнае і Джордж Крайл, аўтар амэрыканскае кніжкі Charlie Wilson's War: The Extraordinary Story of the Largest Covert Operation in History, прысьвечанай амэрыканскай падтрымцы аўганскай апазыцыі. Ён кажа, што глупа было даваць зброю і іншую падтрымку людзям, накшталт Хекмацьяра, якія відавочна прагнулі крыві і забойстваў. Атрымалася наступнае, у маларазьвітую ў сацыяльна-эканамічным пляне краіну з амаль непісьменным насельніцтвам было запампавана мноства грошай і зброі дзеля распальваньня вайны (а не ўмацаваньня палітычнай апазыцыі). Заданьне з амэрыканскага боку было стратэгічнае і з самім Аўганістанам мала зьвязанае - нашкодзіць СССР, дый ня важна чым ўсё скончыцца для самога Аўганістану.

Каб упэўніцца ў тым, што так званыя маджагеды сапраўды мала пра нешта дбалі дастаткова згадаць, чым яны займаліся пасьля ўзяцьця Кабулу і падзеньня рэжыму НДПА. Гэта дарэчы адбылося таксама 27 красавіка, але 1992 году (зараз гэта Дзень перамогі аўганскага народу ў джыгадзе). Руіны Кабулу - найлепшае сьведчаньне пра гэтых людзей і іх памкненьні. Хачу знайсьці ў іх шэрагах нейкае станоўчае выключэньне - і не магу. Хекмацьяр, Масуд, Ісмаіл-хан, Достум - адзін аднаго вартыя. Нават як вернік не магу неяк прымусіць сябе прымірыцца з учынкамі гэтых людзей. І калі ў мінулую нядзелю адзначалі Дзень перамогі, гэта было мне неяк дзіўна. Згадваўся генералісімус Франка, які абвесьціў, што ў грамадзянскай вайне пераможцаў няма. І гэта праўда. Але ў Кабуле сьвяткавалі. І толькі талібы папсавалі ўсё сьвята, стрэліўшы ў Карзая.

Дык вось я ўсё думаю, калі на здаровы глузд, дык можа савецкае ўмяшаньне ўсё-ткі мела нешта дадатнае. Не я, вядома, магу сабе ўявіць якімі мэтадамі яно ажыцьцяўлялася і якім глупствам усё поўнілася. Але мне цяжка згадзіцца, што альтэрнатыва НДПА і савецкаму войску, тая альтэрнатыва, якую прасоўвалі ЗША, і якая ўрэшце стала рэальнасьцю, была хоць на каліва лепшай.

Відаць, шмат хто ня згодзіцца, але думаю савецкае ўмяшаньне па вялікім рахунку мела ў сабе нешта пазытыўнае ў Аўганістане, дый спрыяла мадэрнізацыі краіны і яе разьвіцьцю. Іншая справа, што ўсё гэта было спляжана. Падазраю, што такая самая сытуацыя і з Сярэдняй Азіяй наагул.

Але як зь Беларусяй. Паўтаруся, я як вернік ніколі не прагаласую за камуністаў, нават "харошых", ды безумоўна патрабую дэкамунізацыі краіны. Але я не хачу хлусіць і аб іх унёску. Вядома, мо пры іншым рэжыме мы дасягнулі б і большага. Але гэта пайшоў ужо ўмоўны лад. Мы мелі той рэжым, што мелі - РКП-ВКП-КПБ-КПСС.

І гэты рэжым сапраўды мадэрнізаваў краіну. Неапраўдана высокім коштам чалавечых ахвяраў часам, але мадэрнізаваў. Беларусь мела бліскучую гісторыю, але яна моцна пачала адставаць у сваім разьвіцьці з 17 ст. Наступныя 18-19 стст - гэта ў сацыяльна-эканамічным пляне - проста катастрофа. Краіна ператварылася ў аграрную маларазьвітую ўскраіну, а эліта была панішчаная, выехала ці выселілася, або й так дэградавала ня даўшы рады ўгнацца за часам. І пачатак 20 ст. Беларусь была Руінай! Была яшчэ да рэвалюцыі, а не бальшавікі ўсё паламалі.

Бальшавікі зрабілі (сапраўды пад уплывам БНР) сваю БССР-ыю і прымусілі край мадэрнізавацца. Я сумняваюся, што БНР калі б устаяла тады і стала незалежнай краінай, як якая-небудзь там сярэднеэўрапейская Альбанія ці Македонія, дык у яе кіраўнікоў хапіла б рэсурсаў (фінансавых, інтэлектуальных, людзкіх) мадэрнізаваць краіну. Мы б і сёньня жылі ў такой сабе галотнай Альбаніі, калі б БНР выжыла. І хопіць верыць у казкі пра добрую БНР і Смолічаўскімі расповядамі "сярэднеэўрапейскую Данію". Гэта была мара, нічым не абгрунтаваная. Скончылася б усё ў БНР вайсковай дыктатурай Балаховіча, клерыкальным засільлем Станкевіча і галадранствам пад родным сьцягам пад прыгожыя песьні Грыбоў ды Смолічаў. Хто ня вера - хай паглядзя на любую краіну Сярэдняй, Усходняй ці Паўднёва-Ўсходняй Эўропы.

Зноў жа не апраўдваю камуністаў, проста аддам належнае. Тое, што ў Беларусі зараз ё вартая сваёй назвы прамысловасьць і сьвятло падаецца 24 гадзіны на суткі, а не як у Тыране пакуль хапае магутнасьці інфраструктуры, тое, што мы сапраўды не належым да ІІІ сьвету, тое, што мы ўжо не сялянская нацыя, а паціху абжываем месты - гэта спадчына звышхуткай крывавай мадэрнізацыі спачатку Ўсходняй, а пасьля Заходняй Беларусі ў 1920-1980-я гады.

Іншая справа, што вядома хацелася б, каб было іначай, але ці ня варта выйсьці з царства ілюзіяў і ўмоўнага ладу. Паглядзець на рэальнасьць. Мы сапраўды зараз маем някепскі патэнцыял, мы стаім на сваіх нагах. І (мо й на жаль) дасягнута гэта за часы СССР.

Трэба прызнаваць годныя бакі сваіх апанэнтаў. Інакш мы апынемся ў сьвеце ілюзіяў, створаным нашым уласным розумам, або па -ангельску скацімся ў wishful thinking.

Іслам - адна з традыцыйных рэлігіяў беларускае нацыі

2008-02-29T12:47:49Z

Менскі мячэт нарэшце дабудуюць

У рамках акцыі салідарнасьці супраць ісламафобіі, я перадрукоўваю ніжэй нязначна скарочаны тэкст Сяргея Харэўскага пра адбудову менскага мячэту. Яго папярэдняя публікацыя на старонках "Нашай Нівы" сталася нагодай для буйнамаштабнай правакацыйнай атакі антыбеларускіх сілаў, што паспрабавалі аспрэчыць ролю ісламу ў гісторыі беларускай нацыі і распаліць варожасьць у дачыненьні да мусульманаў.
Адказам на гэта мае быць толькі адное:

Іслам, побач з хрысьціянствам (у яго праваслаўнай, каталіцкай і пратэстанцкай вэрсіях), а таксама юдаізмам, зьяўляецца адвечнай рэлігіяй беларускае нацыі. Мусульмане, хрысьціяне і юдэі вераць у аднаго і таго ж Бога, і зьяўляюцца трыма непадзельнымі часткамі нашае нацыі, што даводзіць гісторыя.

"Узьвядзеньне сьвятыні пачалося 18 лютага 2004 году, але было прыпыненае ў зьвязку з тым, што Ліга ісламскага сьвету спыніла фінансаваньне, коштам больш як 2 мільёны даляраў, з палітычных меркаваньняў. У той час адбылося колькі выпадкаў апаганьваньня мусульманскіх могілак і нават спробаў падпалаў мячэтаў. Пэўна, не ў апошнюю чаргу паўплываў і «карыкатурны сканадал».

Здымак старога Менскага мячэту ў 1942 годзе, знойдзены Сяргеем Харэўскім

Цяпер фундацыя аднавіла фінансаваньне зь перадумоваю, што будынак гэтага мячэту ніколі ня будзе здавацца ў арэнду ці выкарыстоўвацца з камэрцыйнымі мэтамі. Нядаўна было падпісанае пагадненьне з Ісламскім культурным цэнтрам Расеі пра пералічэньне найбліжэйшым часам 1 мільёна расейскіх рублёў. Як кажа муфтый Абу‑Бекір Шабановіч, гэткую ж суму пералічыць і Рада муфтыяў Расеі.

Архітэктурны комплекс мячэту будзе ўключаць школу, музэй, бібліятэку, выдавецкі й культурны цэнтар. Зьнешні выгляд самой бажніцы будзе адпавядаць колішняму. Ранейшы мураваны мячэт быў асьвечаны ў 1902 годзе і знаходзіўся на вуліцы Малая Татарская, у Ракаўскім прадмесьці. Гэта быў пекны будынак у духу маўрытанскага дойлідзтва, з прасторнай заляю, вялікім купалам і гожым мінарэтам, што сягаў 35 мэтраў у вышыню й доўгія гады панаваў над навакольлем. У 1949 годзе мячэт быў зачынены й перададзены пад клюб рачнікоў Добрахвотнага таварыства садзеяньня флёту. У 1962 годзе гэты найпрыгажэйшы будынак зьнесьлі бяз дай прычыны. Пазьней на падмурках ісламскае сьвятыні паставілі гатэль «Юбілейны»… У адначасьсе быў зьнішчаны й старaжытны мусульманскі мізар (могілкі), на скрыжаваньні вуліцаў Тарханава і Грыбаедава, дзе плянавался будаўніцтва тэнісных кортаў. Менавіта таму гэтая тэрыторыя ў Менску й была перададзена вызнаўцам ісламу яшчэ ў савецкі час, на пачатку 1990‑х гадоў.

Новы мячэт, паводле старасьвецкага ўзору, стане яшчэ адной адметнасьцю беларускае сталіцы й духоўным асяродкам ісламу ў Беларусі".

мой камэнтар
1) Гэты мячэт (спачатку падсобка ў якой маліліся каля пастаяннага будынку) ёсьць АДЗІНЫМ месцам у Менску, дзе мусульмане могуць выканаць адзін з сваіх калектыўных абавязкаў - прачытаць разам намаз, не ўступаючы ў адкрыты канфлікт з уладамі (бо на хаце гэта забаронена, ведаеце).

2) Больш за тое колькі месяцаў падсобка ў 2005 годзе на тэрыторыі цяперашняга менскага мячэту была зачыненая ўладамі. УСЕ спробы знайсьці іншае памяшканьне ў Менску, каб прачытаць разам намаз, сутыкаліся з той самай праблемай, што і спробы недзяржаўных арганізацыяў і СМІ знайсьці сабе юрыдычныя адрэсы. то бок - Зь беспадстаўнай АДМОВАЙ. часам дамоўленасьці на прадастаўленьне памяшканьня скасоўваліся, калі вернікі ўжо былі сабраўшыся на намаз!

3)Гэта цягнулася доўга, некалькі месяцаў, у тым ліку і на РАМАЗАН. не адкрылі яго і на сьвяты, што за тым прыйшлі. Яго заканчэньне таксама давялося сьвяткаваць мякка кажучы ў нефармальных умовах! а прасьцей кажучы Ў ПАДПОЛЬЛІ! чалавек які насьмеліўся дапамагчы сваім братам сабрацца пасьля меў праблемы. І гэта на адное з нашых найвялікшых сьвятаў. Усё адно, калі б хрысьціянам на Вялікдзень цэрквы пазачынялі.

4) Я ўжо не кажу пра брутальную ролю ўладаў у канчатковым расколе абшчыны на дзьве і абвінавачаньні ўсіх нязгодных у чым заўгодна! Некалі гэтыя факты ўсплывуць, а пакуль усе маўчаць, бо заступіцца няма каму (у адрозьненьне ад палякаў ці тых самых пратэстантаў). Бо і Ірану, і Савудаўскай Арабіі, і пагатоў Захаду рэшткі недабітай мусульманскай супольнасьці Беларусі ясна што абыякавыя.

Беларусь страціла моўчкі сваіх жыдоў, цяпер яна страціць сваіх мусульманаў. А пасьля яна страціць сябе. Бо нельга так ставіцца адзін да аднаго. Як кажа Эвангельле, дом падзелены стаяць ня можа.

Больш пра шматвекавую ісламскую культуру Беларусі можна даведацца тут. Пра старасьвецкія ісламскія мясьціны Менску Ляксей Вайцяховіч радзіць гэту і гэту старонкі.

сьвет, як суцэльнае непаразуменьне

2008-02-27T14:31:33Z

Пра культуру хлусьні ў перакладзе

Die Welt besteht aus Missverständnissen

Прынята казаць пра ўнікальнасьць моваў, цяжкасьці перакладу, цытаваць выразы кшталту "перакладнік - здраднік". Перакладнікі, побач з многімі іншымі гуманітарыямі, схільныя патрабаваць ад публікі мякчэйшага стаўленьня да сябе - маўляў, выбачайце на хібы - немагчымым займаемся! Але кожная новая зробленай мной старонка бел.перакладу рамана Памука "Сьнег" пасьля параўнаньня з украінскім, расейскім, нямецкім і ангельскім перакладамі выклікае ў мяне абурэньне зь іншае прычыны. З прычыны элемэнтарнае неакуратнасьці і неабазнанасьці перакладчыкаў. З прычын культуры хлусьні і неахайнасьці, узьведзенай у ранг карпарацыйнай традыцыі.

1) Не спрачаюся кожнае слова толькі ўмоўна можна лічыць прыдатным да перакладу. бо калі я кажу "сьнег", "snow", "Schnee", па-пэрсідзку "barf", ці па-турэцку "kar" ці нават па расейску "снег" гэтыя словы выклікаюць у мяне нават розныя адчуваньні і асацыяцыі, то бок зь сьнегам вядома, але вельмі розным. Ну ладна, мо гэта індывідуальнае адхіленьне.

Але праблема ў іншым. У тым, што нават пры ўсёй умоўнасьці любога перакладу, ён павінен быць хаця б ня мець "отсебятіны" ад перакладчыка. То бок, ладна зь цяжкасьцямі, але калі перакладаеш, дык ужо не выкідай таго, што табе не падабаецца, ці проста ня ведаеш як перакласьці. І не дадавай ад сябе, чаго там няма, ды і стыль не парушай, наколькі гэта магчыма. ну, а калі што ня ведаеш, дык даведайся спачатку, а тады перакладай.

Дык вось жа здаецца перакладнікі Памуковага "Сьнега" на згаданыя вышэй мовы трымаюцца падобна іншых правілаў. Ок, мо я чаго не разумею ў індустрыі перакладу, бо ня маю нармалёвай філялягічнай адукацыі. Хай сабе. Я і турэцкую то вучыў год ва ўнівэры і пасьля саматугам. Але вось тут-то і прыкол. я то не пазыцыяную сябе, як турколяга ці некага такога, але хібы бачу няўзброеным вокам. А перакладнікі на згаданыя мовы ўважаюцца прызнанымі спэцыялістамі! Дык што гэта за спэцыялісты і якая зь карысьць?

2) Мне падаецца проста несумленным іх падыход. Бо тэкст, атрыманы імі на выхадзе адхіляецца ад арыгінала ня толькі з прычыны аб'ектыўнае цяжкасьці перакладу, але і нахабства, а часьцяком і невуцтва ці неахайнасьці перакладчыка. я мог бы зразумець і прабачыць такое суайчыньнікам, што робяць гэта самапальна. Але людзям, якія перакладалі на расейскую ці ангельскую я такое прабачыць не магу. Бо ў іх відавочна не недахоп рэсурсаў, але элемэнтарная неахайнасьць, узьведзеная ў ранг карпарацыйнай этыкі - маўляў, і так прачытаюць, а калі што - "цяжкасьці перакладу".

Нагадаю, ідзецца пра паважнага аўтара, паважнага перакладчыка і выдавецтва ва ўсіх выпадках. Але камунікацыя фактычна зламаная празь невуцтва і неахайнасьць перакладчыкаў. Чаго тады чакаць ад астатніх перакладаў?

3) На афіцыйных перамовах, дзе выкарыстоўвалася пэрсідзкая мова, мне даводзілася прысутнічаць даволі шмат, у тым ліку і міністэрскага ўзроўню. Дык вось пераклад ня быў колькі-небудзь прымальным НІ Ў АДНЫМ выпадку. слушна перакладалася адсоткаў сорак. Я сьпісваў гэта на тое, што ў нашай краіне яшчэ мала спэцыялістаў, таму часам перакладнікамі працуюць інжынэры-мэталюргі, што зь іх возьмеш.
Але, па-першае, адначасова перамовы МОЦНА праз тое ўскладняліся, бо часам перакладчык перакладаў нават процілеглае таму, што было сказана! па-другое, я ведаў, што спэцыялісты-такі ў краіне былі (гэта я не пра сябе:) - я то на перамовах быў, але праўдападобна, нікому асабліва не было патрэбна вырашаць гэтую праблему і шукаць дакладнасьці. То бок, як ё, так і добра. Праўда, вынікі перамоваў былі заўсёды сьціплымі.

4) ну тое Беларусь, пачакаем пакуль вырастуць новыя спэцыялісты. Але слухайце, днямі наткнуўся ў нэце на ўспаміны савецкіх вайсковых перакладнікаў. І ня ведаў ужо ці гэта сьмешна. Бо гісторыі, распавяданыя адным зь іх тут і тут, ён распавядае як сьмяшынкі. Але адзінае, што я магу сказаць - гледзячы па іх людзі, якія рабілі ТАКІЯ памылкі ў савецкім вайсковым перакладзе з арабскай (зусім нярэдкай мовы), хоць і былі папярэдне правераныя перад дасылкай на працу за мяжу, але проста былі ПРАФЭСІЙНА НЕПРЫГОДНЫЯ, па прычыне адсутнасьці падставовых ведаў па асноўнай спэцыяльнасьці.

Выбачайце, мераю па сабе. Я чатыры разы даволі марна спрабаваў вывучыць арабшчыну, адзіная мову, якую збольшага сапраўды ведаю - пэрсідзкая, астатнія - зь вялікімі агаворкамі.  Але нават я не магу сабе ўявіць, наколькі кепска трэба ведаць арабскую мову, каб зрабіць такія ляпы, як ў гэты гісторыях (якія выяўляюць няведаньне слова "мёд" і множнага ліку слова "курд"). Дурасьць яшчэ і ў тым, што множны лік слова курд ВЕЛЬМІ часта выкарыстоўваецца як ілюстрацыя да ўтварэньня ламанага мн. ліку, а таксама сярод назваў народаў. Слова "асаль" мы па-пэрсідзку (бо таксама асаль!) вывучылі ў трэцім сэместры

5) Можна было б сьпісаць на невуцтва аднаго перакладніка, але на жаль я ведаю занадта шмат кадраў маскоўскага Вайсковага інстытуту і іншых саюзных ВНУ, якія лічацца спэцыялістамі па сваёй мове, яе ня ведаючы, і ня могучы нават на ёй нармальна размаўляць. Але іх пераклад лічыцца нармальным і яны працуюць далей ПЕРАКЛАДЧЫКАМІ ці выкладчыкамі. Цікаўным магу паказаць шмат гадоў выкарыстоўваны падручнік, які прапануецца Ваенным інстітутом (адной з элітных савецкіх установаў па сваім профілі) для навучаньня іранскаму фарсі, але насамрэч зьяўляецца толькі пачышчаным ад аўганскіх выразаў падручнікам па дары - то бок, у прынцыпе па іншай мове. Ці гэта істотна? Істотна, бо сьведчыць пра ўзровень аўтараў, інстытута, ці нават наўмыснае махлярства. Заўважыць яго нялёгка, бо адрозьненьні пачынаеш адчуваць толькі на вельмі высокім узроўні валоданьня. іранскі і аўганскі фарсі ў прынцыпе ўспрымаюцца тымі, хто вывучае першы ці другі варыянт, спачатку як проста дзіўныя варыянты адзін аднаго. Але носьбітамі мовы ідэнтыфікуюцца імгненна.
Дык калі нават такую халтуру рабілі, дык мне ня дзіва, што Савецкае войска прайграла Аўганістан.

Бясслаўны канец савецкай аўганскай кампаніі (фота - Вікіпэдыя)

6) Увосені 2005 году мне давялося ўдзельнічаць з боку Літоўскай Рэспублікі ў алімпіядзе па пэрсідзкай мове ў Інстытуце ўсходазнаўства Расейскай АН - нібыта легендарнай установе. сабраліся нібыта самыя-самыя.

Мой першы шок быў у тым, што большая частка людзей, вядомых як заслужаныя расейскія іраністы (зь іранскай спэцыялізацыяй) ня імогуць размаўляць на фарсі і некаторыя агрэсіўна ставяцца да "нярускіх". Паьля высьветлілася, што ніхто ня ведае кнігі "Арыенталізм" Эдварда Саіда. Апошнім цьвіком было тое, што і зь нейдзе 100 лепшых студэнтаў апошніх курсаў расейскіх ВНУ мо чалавекі 3-4 гаварылі лепш за маіх аднагрупнікаў па фарсі ў БДУ. І гэта была расейская эліта. Мне шкада Расею, Ня дай Бог мець такіх спэцыялістаў. Але вядома яны лічаць, што ва ўсім разьбіраюцца, пішуць і павучаюць.

7) Тады ж мяне шакавала, як яны перакладюць і тлумачаць клясычныя тэксты. Ё аказваецца цэлая тэхналёгія - як падстройваць тэксты пад тое, што табе трэба. Гэта ў нас у Беларусі мы саматугам, спрабуем абапірацца на лёгіку і акуратна ператлумачваць слова да слова. Гэта аказваецца зусім ня трэба, тэкст апрацоўваецца згодна адпаведнае тэхналёгіі -фактычна цішком рэдагуецца - і калі нават элемэнтарная лёгіка і сам тэкст пярэчыць гэтай тэхналёгіі - тым горш для лёгікі і тэксту. Няхай жыве ўсходазнаўства.

Дык вось тое, што я зараз бачу ў перакладах Памука мне моцна нагадвае гэты "заліхвацкі" падыход. Ё тэхналёгія! І цяжка нешта казаць супраць, бо каб цябе пачулі - ты мусіш патрапіць у касту ўсходазнаўцаў (праз доўгую ініцыяцыю і засваеньне культуры хлусьні) - а пасьля ўжо і сам не захочаш сячы галіну, на якой сядзіш.

"Самый правдивый" кароль хлусьні і перабольшваньняў Мюгхгаўзэн быў бы добрым перакладнікам. Кадр зь фільму "Тот самый Мюнхгаузен"

9) Але пасьля гэтага любая камунікацыя, зьвязаная з замежнай мовай і ўдзелам перакладчыка, падаецца мне падазронай. Бо прыклады сумленнага перакладу сустракаюцца НАШМАТ радзей, чым "отсебяціны". Дык ці разумеюць людзі адзін аднаго? Па-мойму, толькі часткова. І вінавата ў гэтым самая парадыгма, упадабаная гуманітарыямі - мы маўляў не інжынэры, цяжка нам дакладна нешта казаць. Згода, але надта многія з вас і мінімальных намаганьняў ня робіце дзеля дакладнасьці. Вы і не стараецеся!

Сапраўды, культура хлусьні ў перакладзе і гуманістыцы (як то ў публіцыстыцы і паліталёгіі) рэч даволі надзейная, Асабліва калі яе прыкрыць яшчэ экзотыкай, публіка ўсё зьесь! Бо гэта інжынэр, заклаўшы няправільныя зыходныя дадзеныя, будзе пасьля прызнаны вінаватым за абрушэньне масту і будзе асуджаны. Гуманітар скажа - матэрыя ў мяне такая. І зноў схлусіць.

пры канцы скажу, што такія падыходы пашыраныя ня толькі ў былым СССР, але і шмат дзе на Захадзе. Гуманітарныя навукі і пераклад апанаваныя культурай хлусьні.

Нам патрэбны новы праект!

2008-02-12T16:01:54Z

Вітаю ўсіх на старонцы майго часапісу!

Учора надарылася мець дыскусію наконт таго, як падае роля Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы дый цікавасьць да яе. Знаёмая нямецкая студэнтка Зара, што навучылася ў Менску белмове, распавяла, як ніяк не знаходзяцца грошы на беларускія праекты, асабліва калі яны не зьвязаныя з перамогай над дыктатурай. Сапраўды, сам сутыкаўся - нямецкія фундацыі і think-tank-i пераарыентоўваюцца калі не на Кітай зь Індыяй, дык на арабшчыну якую.

Праблема яшчэ і ў тым, што ўся гэтая ўсходнеэўрапейшчына нецікавая ўжо і самім жыхарам Усходу Эўропы. І праблема гэтая глыбінная, фактычна ўсе мары пра Сярэднюю Эўропу, свабоду і г.д., што абвяшчаліся перад крахам Савецкага блёку аказаліся нічога ня вартымі дэкарацыямі і дэклярацыямі. Пасьля 1989-га хто пра іх згадваў? Ідэя Цэнтральна-Ўсходняй Эўропы, як самастойнай супольнасьці, самастойнага, яшчэ аднаго цэнтру Эўропы (а не пэрыфэрыі Заходняй Эўропы ці паласы вечнай трансфармацыі) закінутая. Праект "ЦУЭ" здадзены ў архіў. Зрэшты, тое самае датычыць і многіх нацыянальных праектаў. Усходнеэўрапейцы імкліва адмовіліся ад духу адкрывальніцтва.

Таму і ня дзіва, як зьнікае цікавасьць да рэгіёну, і ўсе прагнуць выехаць з Усходу. Ладна яшчэ гастарбайтэры едуць па грошы, але ж і эліты таксама ўцякаюць. Бо няма праекту, і так непрыкольна. І едуць туды, дзе ёсьць праект, дзе ёсьць самастойная ідэя, можа вар'яцкая, але цікавая!

Днямі адзін знаны румынскі мастак у адказ на нашае запрашэньне паўдзельнічаць у выставе прысьвечанай Усходняй Эўропе напісаў, што маўляў, панове, я ледзь вылез з гэтага ўсходнеэўрапейскага балота, а Вы мяне ізноў туды цягнеце. Прыкра, што ў свой час ён акурат на Остойропе на Захадзе і падняўся. Цяпер я ня веру ў яго шчырасьць тады. І ня ведаю, што думаць пра іншых падобных яму.
Усходняй Эўропе наагул, і кожнай з краінаў, у тым ліку Беларусі патрэбныя свае новыя праекты. Не праекты дапасаваньня да стандартаў ЭЗ, але праекты з сваім бачаньнем, свае візыі і мары. Мары, якія выйшлі б за межы атрыманьня чалецтва ў ЭЗ. Гэта ня мае быць натывізмам ці спробамі перавынайсьці ровар, але гэта мусяць быць свае ідэі. А не пасьпешны эўрааптымізм за грошы Брусэля.

Я вось згадваю, як шмат нашых суродзічаў у 19 ст. пасьля краху нашага праекту Рэчы Паспалітай хутка пайшлі служыць, хто чылійцам, зто туркам з чаркесамі, хто брытанцам, а хто і РАСЕЙЦАМ. мяне некалі зьдзівіла гісторыя Яна Вітовіча, што быў арыштаваны за паўстаньне 1831 году, і ў Сыбіры нейдзе завэрбаваўся на расейскую службу ды зь імпэтам змагаўся ў "Вялікай гульні" з брытанцамі ў Аўганістане і Пэрсіі. мяне гэта напачатку дзівіла, як так, пасьля паўстаньня і да ворага? але цяпер мне ясна, справа была ў праекце, у візыі. Безумоўна, шаленства данесьці межы Расейскай Імпэрыі да Гангі і Інда! Але якое прыгожае і велічнае шаленства, за якое не шкада і памерці! які праект!
я думаю Вітовіч мог бы пайсьці і на брытанскую службу дый стаць якім Кіплінгам, пашыраючы наадварот межы Брытанскае імпэрыі ды ганяючы маскалёў па Паміры. Наўрад ці яму было істотна, істотная была прыкольная ідэя, калі ж сваёй такой не было (праект Рэчы Паспалітай заняпаў), дык усё адно за каго ваяваць - за гавайцаў, амэрыканцаў, расейцаў!.. Калі ё добрая ідэя.

Сьцяг лістападаўскага паўстаньня 1831 году (зь Вікіпэдыі)

Важна мець нейкі годны праект. Інакш, мы ні сабе нецікавыя (таму і абыякавасьць беларусаў да сваёй культуры і мовы, бо за імі няма праекту!), ні іншым. Тады мы проста жабракі.

Дык ці можа ажыць інтэлектуальна, а пасьля і ў іншых сфэрах Усходняя Эўропа?